Vagus Siniri: Bedenin Genel Denetleyicisi ve İyileştirici Gücü

Bedenin Genel Denetleyici ve Düzenleyicisi General Sinir VAGUS

Vagus, kafa içerisinden çıkan 12 sinirin en uzun olanıdır. Bu sinirlerin en geniş ve karışık dağılım alanına sahip olanı Vagus Siniri, yüce bir ağacın kökleri gibi sinirlerini bütün organlara uzatarak, birçok temel fonksiyonu düzenler. Vagus beyin sapından çıkar; boyun, göğüs kafesi, kalp ve mideden kademeli olarak geçerek sindirim sistemine dek uzanır; seyri boyunca dil kökü, yutak, gırtlak, trakea, yemek borusu, kalp ve akciğer gibi torasik organlar, mide, karaciğer, bağırsaklar gibi abdominal organlara dallar verir.

Vagus, "Parasempatik Sistem”in temel direği olup bu sisteme ait tüm sinir liflerinin %75’ini barındırır. Vagus siniri; beynimizin sağ yarımküresiyle doğrudan ilişkili olan ve insan fizyolojisinde gevşeme, dinlenme, sindirim, gençleşme, hücre yenilenmesi ve genel dengeden sorumlu olan parasempatik sinir sisteminin ana siniridir. Vagus aynı zamanda kalp atış hızı değişkenliğinden de (HRV - Heart Rate Variability) sorumludur.

Vagus Sinirini "elinde asasıyla tüm bedeni köşe bucak gezen, dengesizliklere tanıklık etmek ve onları düzenlemekle görevli bir genel denetleyici en önemli sinir" olarak tanımlayabiliriz.

Parasempatik Sinir Sistemi Nedir?

Beynimiz iki lobdan meydana gelir; sağ ve sol beyin hemisferleri. Beynin sağ hemisferi Parasempatik Sinir Sistemini temsil eder ve otonom sinir sisteminin iyileştirici ve sakinleştirici kısmıdır. Parasempatik sinir sistemi; otonom sinir sisteminin dinlenme, sindirme, detoksifiye etme, onarma, beslenme, üreme, şefkat ve empati siniri olarak tanımlanır.

Bilinç Köprüsü

Ayrıca Vagus sempatik ve parasempatik sinir sistemlerimizin arasında bir köprü olma görevi görürken, aynı zamanda bilinçli zihnimiz ile bilinçaltımız arasında da hayati bir geçiş yolu işlevi görür.

Wellbeing Uzmanı Bakış Açısı ile Önemi

Mevcut toplumsal psikolojimizi ve küresel sağlık istatistiklerini göz önünde bulundurduğumuzda, vagus sinirini her gün doğru yöntemlerle uyarmak sadece bireysel sağlığımız için değil, genel halk sağlığı için de en etkili ve tamamen maliyetsiz bir çözümdür. Kişilerin kendi kendine basitlikle uygulayabilecekleri Vagal Uyarıcı olarak bilinen basit ama bilimsel protokolleri günlük rutinler olarak hayatımıza dahil ederek, günümüzde doğrudan stres ve vagus siniri hasarıyla ilişkili olan kronik hastalıkların %95'ini henüz oluşmadan önleyebilir ve/veya bedeni ve zihni iyileşme sürecinde çok önemli ölçüde destekleyebiliriz.

Pandemiye kadar muhtemelen dünya nüfusun %98’inin adını dahi duymadığı ya da vücudun neresinde olduğundan bihaber olduğu vagus siniri ile ben ilk defa 2011 yılında USA’de Ayurveda ve Koruyucu Tıp okurken tanışmıştım. Hatta 2016 yılında yayınlanan ilk kitabım olan Nefeste Saklı Hayat tamamen bu sinirin dengelenmesini ve iyileştirilmesini temel alan, burundan alınıp verilen nefes tekniklerine adanmış bir uygulama kitabıdır.

2020 yılından itibaren yaşadıklarımız neticesinde tüm tıp dünyası bağışıklık sistemini güçlendirmenin ve kronik hastalıkları önlemenin sadece besin ve mineral takviyeleri almakla veya düzenli beslenme ve egzersiz yapmak ile sağlanamadığını net olarak gördü. Vagus, otonom sinir sistemi dengemiz üzerinde en az sindirim sistemi kadar belirleyici… Bu nedenle insan sağlığına bütüncül olarak yaklaşan integratif tıp ve fonksiyonel tıp doktorları haricinde de, tüm klasik batı tıbbı dünyası da geçtiğimiz son 5 yılda Bağışıklık Sistemini Güçlendiren Öneriler kapsamında Vagus Sinirinin önemini anlatmaya başladı.

Pandemi klasik batı tıbbında konuyu araştırıp, kavrayan hekimler için, insan sağlığına bütüncül bakış açısının ele alınması konusunda bir milat olmuştur.

Bilim insanları vagus siniri için “Vücudumuzda mutluluk ve huzurla en büyük bağlantıya sahip tek organ olabilir” yorumunu yapıyorlar.

Vagus düz bir bakış açısıyla her ne kadar son derece karmaşık bir sinir ağına sahip olsa da, tam da bu özelliği nedeniyle bir çok yolla stimüle edilebilmektedir, yani uyarılabilmektedir. İki dakika biraz egzajere edilmiş bir zaman dilimi olarak görünse de, hiç yapmamaktansa sadece 2 dk bile çoğu zaman fabrika ayarlarına dönüş için iyi bir başlangıç olabilir.

Her yıl Vagus’un iletişimde olduğu yeni organlar ya da etkili olduğu yeni fizyolojik süreçler keşfediliyor ve Vagus’un sırları çözüldükçe kronik ağrıyı, enflamasyonu, stresi, anksiyeteyi, psikosomatik ve otoimmün hastalıkları, kısacası sayısız sağlık sorununu yönetmek, çözmek anlamında yepyeni umut kapıları açılıyor.

Son on yıldır iyiden iyiye hayatımıza, hatta neredeyse günlük konuşmalarımıza girmiş olan beyin ve bağırsak arasındaki iki yönlü iletişimi anlatan “beyin-bağırsak aksı”nın ya da ekseninin birincil düzenleyicisi Vagus’tur.

Vagus; gastrointestinal, kardiyovasküler, immün sistemlerin ve solunum sisteminin yanı sıra kulaklar, ağız ve ses telleri dahil olmak üzere vücuttaki birçok organa dallar veren duyusal ve motor liflerden oluşur (Chang, Mashimo & Goyal, 2003, Kandel, Schwartz & Jessel, 2000).

Yani Vagus; yaşamın sürmesi adına homeostatik dengelerin korunması sürecinin başrol oyucusu konumundadır. Bu çok önemli rolünün yanı sıra, enflamasyon, ruhsal durum ve ağrı üzerinde de kontrole sahiptir (Yuan ve Ark, 2015). Gerek fiziksel, gerekse duygusal ve ruhsal sağlığın üzerinde inanılmaz bir etkisi vardır, hatta:

Bu sorunuza kapsayıcı bir cevap vererek, sistemin ana çarklarını çok net özetlemeyi elzem görüyorum;

Otonom Sinir Sistemi üç ayrı alt sistemden oluşur. Bunlar parasempatik sinir sistemi, sempatik sinir sistemi ve enterik sinir sistemidir.

• Sempatik Sinir Sistemi: Harekete geçmemizi sağlar, temelde “savaş, don ya da kaç” yanıtına bağlı hormonların aktivasyonuyla ilgilidir. Yapmamız gereken şeyler için bedenimizi hazırlar ve tehdit ya da tehlike anında adrenalin salgılayarak, kalp atışımızı hızlandırarak, solunum hızını arttırarak, tansiyonu yükselterek ve kan akışını kol ve bacak kaslarına yönlendirerek tepki vermemizi sağlar. Bu “harekete hazır ol” sistemi çok fazla enerji harcar, serbest radikalleri açığa çıkartır ve sağlığımızın en büyük düşmanı olan enflamasyon (vücudun belli bölgelerinde mikro düzeyde yangı ve iltihaplanmalar) süreçlerini arttırır. Yani gün boyunca sürekli sempatik sinir sisteminin uyarılması bağışıklık sistemimizi zayıflatır ve dolayısıyla hastalıklara karşı açık ve savunmasız oluruz.
• Parasempatik Sinir Sistemi: Bizi harekete geçiren ve enerji yakan sempatik sinir sisteminin tam tersi olan sakinleştirici, rahatlatıcı ve düzeltici etkisi ile dengeler. Enerjimizi şarj eden kısım olan parasempatik sistem, kalp atışını ve solunumu yavaşlatır, zihinde sakinlik yaratır, sindirim aktivitesini arttırır, enerji rezervlerini yeniler, hücreleri tamir eder ve bedendeki enflamasyonu azaltır. Ayrıca cinsel uyarı gibi birçok dinlenme, şifalanma ve longevity ve wellaging fonksiyonlarından da sorumludur.
• Enterik Sinir Sistemi (Sindirim Sistemi): Binlerce yıldır ayurveda tıbbı tarafından bağışıklık sisteminin evi olarak belirtilen sindirim sistemi, klasik tıp bakış açısıyla büyük ölçüde gıda sindirimi, atığın dışarı atılması ve beyne açlık ve tokluk sinyallerinin gönderilmesiyle ilgili olarak ele alınmaktadır. Ancak bu kısıtlı bakış açısı, sindirim sistemine ait sinir liflerinin %80’inin mide bölgesinden, Vagus Siniri aracılığıyla beyine doğru tek yönlü olarak akmasının nedenini açıklayamaz. Bağırsak-Beyin Aksının hayati önemi burada başlar.

Otonom Sinir Sisteminde bulunan her üç sisteme de yaşamak ve hayattaki sorumluluklarımızı yerine getirebilmek için ihtiyaç duyarız; ancak sağlıklı bir beden ve dingin bir zihin için hepsinin bir uyum ve denge içinde çalışması gerekir.

Vagus’u uyardığımızda ise; parasempatik sistem etkisiyle nefesimiz yavaşlar, görece derinleşir, sindirim sistemimiz iyi çalışır, bedeni çok yoran kronik enflamasyon ya da iltihaplanma azalır ve organizma hem fiziksel hem de ruhsal yaralarını sarmaya, zarar görmüş dokularını, organlarını, sistemlerini onarmaya odaklanır.

Stres altına girdiğinizde, vagus aktivasyonu anında baskılanır ve kalp atış hızı yükselir. Bu zihnimizin ve bedenimizin dengesini yitirmesi, nefes alış verişlerin kısalması, hızlanması, tansiyonun yükselmesi, sindirim sisteminin sağlıklı çalışamaması, zamanla beyin sisinin oluşması vb. bir çok semptomu tetikleyici anlamına gelmektedir. Çünkü vücudumuzdaki her temel organ işlevlerini vagus sinirinden gelen sinyallere göre düzenler.

Eğer gün içerisinde çok stresli bir yaşamınız varsa ve bu stres yükünüzü düzenli olarak tahliye edecek uygulamalar yapmıyorsanız, zamanla fizyolojideki oksidatif stres yükü artarak, bağışıklık sistemini zorlamaya ve hassaslaştırmaya başlar.

Dolayısıyla vagus siniri, değişken çevresel etkilere karşı vücudun içsel denge mekanizmasını koruma yeteneği olan homeostazi üzerinde mutlak bir etkiye sahiptir. Dengede bir homeostazi, kişilerin çevresel değişimler karşısında optimal dengeyi muhafaza ederek, fizyolojide stres kaynaklı kümülatif oksidatif yüklenmeyi önler. Yani vagal stimülasyon yapan egzersizler bütünsel sağlık ve mutluluğunuzun ana belirleyicilerindendir.

“Sinir sisteminin iyileştirici, sakinleştirici kısmı parasempatik sinir sistemidir. Bu sistemdeki aktivite seviyesi, nefes almaya dayalı kalp atış hızındaki doğal dalgalanmalar kullanarak ölçülebilir. Bu dalgalanmalar kalp atış hızı değişkenliğini (HRV) hesaplamak için kullanılır. Nefes alırken diyafram alçaldıkça sempatik sistem (çabuklaşma ve gerginleşme), nefes verirken de diyafram yükseldikçe parasempatik sistem (yavaşlama ve rahatlama) aktifleşir.”

Yani nefes alırken kalp atış hızı artarken, nefes verirken kalp atış hızı azalır. Bu durumda nefesimizin hızını ve şeklini değiştirmek, sinir sistemi aktivitesindeki değişikliği yansıtarak kalp atış hızı değişkenliğini de etkiler.

Dahası vagus, sadece sempatik ve parasempatik sinir sistemlerimizin arasında bir köprü olmakla kalmaz; aynı zamanda bilinçli zihnimiz ile bilinçaltımız arasında da hayati bir geçiş yolu işlevi görür.

Sağlıklı Bir Vagus Sinirinin Hayati Faydaları

Yapılan bilimsel araştırmalar, sağlıklı bir vagus siniri aktivitesinin şu yetilerimizin de gelişimi için kritik bir öneme sahip olduğunu göstermektedir:

• Empati yeteneğinin gelişimi ve güçlü sosyal ilişkiler kurabilme
• Yaşama karşı geniş ve esnek bir algı açısı kazanma
• Olayları ve durumları yargılamadan, sadece bir tanık olarak gözlemleyebilme becerisi
• Karmaşık durumlarda sağlıklı kararlar alabilme yetisi

Klinik testler ve çalışmalar ise vagal aktivitesi bozulan veya zayıflayan kişilerin; depresyon, panik atak, strese bağlı bozukluklar, anksiyete, ani ruh hali değişimleri, fibromiyalji, obezite ve hatta erken evre Alzheimer gibi rahatsızlıklardan muzdarip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Elbette ve iyi haber şu ki, bu inanın tahmin ettiğinizden çok daha basit!

Ben yaklaşık 15 yıldır her sabah yaklaşık 10 dakika vagus stimülasyonu sağlayan, burundan alınıp verilen, terminolojide pranayama adı verilen nefes egzersizlerini büyük bir keyif ile uygularım. Artık onlar benim hayatımın ve varlığımın bir parçası. Aksi takdirde günlük yaşamda karşılaştığım sorunlarla nasıl başa çıkabilirdim, hiç bilmiyorum!

Aşağıda size rahatlıkla uygulanabilecek bazı Vagal Stimülasyon Protokollerinden örnekler veriyorum. Bunların hepsini birden yapmanıza lüzum yok. Bu öneriler içinden konfor alanınızı bozmayacak birkaç tanesini seçip, gün içine serpiştirebilirsiniz. Bir tanesini dahi uygulamayı seçseniz, faydalarını sağlamak için önemli olanın her gün sürdürülebilir ve düzenli şekilde uygulamakta saklı olduğunu unutmayınız.